İbn Kesir Tefsir-i Kebir

Nisa Suresi 95 ve 96.ayetler

Cihad Edenlerin Dereceleri:

95. Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir. Allah, malları ve canları ile cihad edenleri, derece bakımından oturanlardan üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine de güzellik (cennet) vaad etmiştir; ama mücahitleri, oturanlardan çok büyük bir ecirle üstün kılmıştır.

96. Kendinden dereceler, bağışlama ve rahmet vermiştir. Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir.

Tefsiri:

[2202] İmam Buhari, Bera b. Azib'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: "Mü'minlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir değildir" ayeti inince Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), (gelen vahyi yazması için) Zeyd'i çağırdı. Zeyd bu ayeti yazdı. Derken İbn Ümmi MektUm geldi ve körlüğünden dert yandı. Bunun üzerine Allah Teala, (bu ayetin içinde yer alan ...../ özür sahibi olanlar dışında') ifadesini indirdi.

[2203] İmam Buhari (başka bir tarikle) Bera'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: "Mü'minlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir değildir" ayeti inince Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Falancayı çağırın!" dedi. Çağırılan kişi divit ve levha veya kürek kemiği ile birlikte geldi. Allah Rasulü (Sallallahu aleyhi ve Sellem) ona, "..... Mü'minlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" ayetini yazmasını emretti. O esnada Allah Rasulü'nün (Sallallahu aleyhi ve Sellem) arkasında İbn Ümmi MektUm vardı. Hz. Peygamber'e, "Ey Allah'ın Elçisi! Ben ama bir adamım" diyerek durumunu arz etti. Bunun üzerine bu ayetin yerine şu ayet indi: "...... / Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla, Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. "

[2204] Yine İmam Buhari'nin rivayet ettiğine göre Zeyd b. Sabit (r.a.) şöyle anlatmıştır: Allah Rasulü (Sallallahu aleyhi ve Sellem) bana, "Mü'minlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" ayetini yazdırdı. Tam o sırada Abdullah b. Ümmi MektUm onun yanına geldi ve "Ey Allah'ın Elçisi! Allah'a yemin ederim ki gücüm yetse mutlaka cihad ederdim" dedi. Abdullah ama biri idi. Bu sözü üzerine Allah Teala peygamberine tekrar vahiy indirdi. O sırada Hz. Peygamber'in uyluğu benim uyluğumun üstünde idi. Vahyin ağırlığından dolayı uyluğu bana o kadar ağır geldi ki bir an bacağımın un-ufak olacağından endişe ettim. Sonra vahyin gelişi tamamlandı. Allah Teala bu ayet içinde yer alan "...... / özür sahibi olanlar dışında" ifadesini indirmişti. Bu hadisi sadece Buhari rivayet etmiş, Müslim rivayet etmemiştir. İmam Ahmed b. Hanbel de Zeyd b. Sabit'ten birçok tarikle rivayet etmiştir.

[2205] İmam Ahmed b. Hanbel, Zeyd b. Sabit'ten (r.a.) şöyle rivayet eder: Ben Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'e vahyedilirken karşısında oturtuyordum ve onu sükunet kapladı. Sükunet hali kaplayınca dizi dizim üzerine düştü. Vallahi Allah Rasulü (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in dizinden daha ağır bir şey görmedim. Sonra ondan bu hal gitti ve "Yaz ey Zeyd!" buyurdu. Omzumdan tuttu ve " 'Mü'minlerden oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir .... Ama mücahitleri, oturanlardan çok büyük bir ecirle üstün kılmıştır' diye yaz" buyurdu. Ben de bunu kürek kemiği üzerine yazdım. Ama bir adam olan İbn Ümmi Mektum bunu işitip cihad edenlerin üstünlüklerini duyunca ayağa kalktı ve "Ya Resulullah! Kişi ama veya benzeri bir halde olup da cihad edemeyecekse onun durumu ne olacak?" dedi. Zeyd der ki: Vallahi, o sözünü bitirmemişti ki (başka bir rivayette, sözünü bitirir bitirmez) Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'i tekrar sükunet ve ağırlık kapladı. Yine dizi dizime düştü. O'nun ağırlığını ilkindeki gibi hissettim. Sonra bu hali geçti. Ardından bana "oku!" buyurdu. Ben de "Mü'minlerden oturanlarta malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir ... " diye okuduğumda Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "özür sahibi olanlar dışında" buyurdu. Ben de bunu ayete ekledim. Zeyd der ki: Vallahi, sanki kürek kemiği üzerinde bulunan yarıktaki bu eklemeyi şu an görüyor gibiyim. Bunu Ebu Davud da başka bir tarikle Zeyd b. Sabit (r.a.)'tan benzer bir lafızla rivayet etmiştir.

[2206] Abdurrezzak, Zeyd b. Sabit (r.a.)'tan şöyle nakleder: Ben Allah Rasulü'ne (Sallallahu aleyhi ve Sellem) vahiy katipliği yapardım. Bir kez bana, '''Mü'minlerden oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir ... ' diye yaz" buyurdu. O sırada Abdullah b. Ümmi Mektum geldi ve "Ya Resulullah! Allah yolunda cihad etmek istiyorum, fakat bende bu gördüğün müzmin hastalık var; gözü mü kaybettim" dedi. Zeyd der ki:

Allah Rasulü (Sallallahu aleyhi ve Sellem)'in dizi benim dizim üzerinde öyle ağırlık yaptı ki onu un-ufak yapmasından korktum. Sonra O'ndan (Sallallahu aleyhi ve Sellem) bu hal gitti ve "Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir" yaz, buyurdu. Bunu İbn Ebi Hatim ile Taberi de rivayet etmişlerdir.

[2207] Abdurrezzak, İbn Abbas (r.a.)'tan şöyle rivayet eder: "Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir" ayetinde bahsedilenler, Bedir gazvesine gitmeyip oturanlar ile ona katılanlardır. Bunu Müslim değil sadece Buhari rivayet etmiştir.

[2208] Tirmizi, İbn Abbas (r.a.)'tan şöyle rivayet eder: "Mü'minlerden oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir" ayetinde bahsedilen "oturanlar" Bedir gazvesine gitmeyenler, "cihad edenler" ise Bedir'e katılanlardır. Bedir gazvesi hakkında bu ayet (özür sahiplerini istisna tutmayan haliyle) nazil olması üzerine Abdullah b. Cahş ile İbn Ümmi Mektum, "Bizler kör kimseleriz. Bize bir ruhsat yok mudur?" dediler. Bunun üzerine ayet şöyle indi: "Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir değildir. " Allah cihada çıkanları çıkmayanlardan bir derecede üstün kıldı. Fakat oturanlardan kasıt Bedir’e hiçbir özrü bulunmaksızın katılmayanlardı. "Allah, malları ve canları ile cihad edenleri, derece bakımından oturanlardan üstün kıldı." Allah (c.c) onları özrü olmaksızın ona katılmayanlardan birçok derece yüksek kıldı. Bu, Tirmizi' nin lafzıdır. Tirmizi daha sonra, "Hadis bu tarikle hasen ve gariptir" demiştir.

İşte ayet başta "Mü'minlerden oturanlarla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" şeklinde kayıtsız idi. Hemen ardından gelen bir vahiyle "Mü'minlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlarla, Allah yolunda cihad edenler bir olmaz" ayeti nazil olunca körlük, topallık ve hastalık gibi cihadı terk etmeyi mübah kılan özür sahiplerine malları ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenlere eşit olma imkanı verdi.

Yüce Allah daha sonra mücahidlerin oturanlara üstünlüğünü bildiriyor.

İbn Abbas (r.a.) der ki: Allah (c.c) "özür sahibi olanlar dışında" buyurdu ki gerçekten öyle olmalıydı.

[2209] Zira Buhari'nin, Sahih'inde, Enes (r.a.)'tan rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Medine'de öyle kimseler var ki hangi yolları yürüdüyseniz ve ne vadiler geçtiyseniz (hükmen) sizinle beraberdiler" buyurdu. Sahabiler, "Onlar Medine' de oldukları halde mi ey Allah Rasulü?" dediler. Rasul-i Ekrem (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Evet. Onları özürleri engelledi" buyurdu. Bunu İmam Ahmed b. Hanbel de Muhammed b. Ebi Adiyy'in Humeyd'den onun da Enes (r.a.)'tan nakliyle rivayet etmiştir. İmam Buhari ise muallak olarak ve kesin ifadeyle rivayet etmiştir.

[2210] Ebu Davud da Enes b. Malik (r.a.)'tan şöyle rivayet etmiştir: Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Hakikaten Medine'de öyle kimseler bıraktınız ki siz ne yollar yürüdüyseniz, (Allah yolunda) ne mallar harcadıysanız ve hangi vadileri geçtiyseniz hepsinde sizinle idiler" buyurdu. Sahabiler, "Ya Rasulallah! Medine'de oldukları halde nasıl bizimle oluyorlar?" deyince Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Onları özürleri alıkoydu" buyurdu. Şair de bu manada şöyle der:

Ey Beyt-i Atik (Kobe) yolcuları, siz bedenlerinizle, Biz ise ruhlarımızla yürüdük.

Biz özrümüz sebebiyle, kaderden dolayı kaldık. Kim özürden dolayı kalmışsa o gitmiş demektir.

"Gerçi Allah hepsine de güzellik", yani, cenneti ve bol mükafatı "vaad etmiştir." Bu ayet cihadın farz-ı ayn (fert fert herkese) olmayıp farz-ı kifaye (ümmetten ihtiyacı görecek kadar kimseye) olduğuna delalet etmektir.

Yüce Allah daha sonra, "ama mücahitleri, oturanlardan çok büyük bir ecirle üstün kılmıştır" buyuruyor.

Ardından da onları diğerlerinden hangi yönlerden üstün kıldığına değiniyor, yüksek cennetlerdeki makamlar, günah ve hatalarının bağışlanması, kendinden ihsan ve lütuf olarak rahmet ve bereketlerin inmesi yönünden olduğunu bildirmek üzere şöyle buyuruyor: "Kendinden dereceler, bağışlama ve rahmet vermiştir. Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir. "

[2211] Nitekim Buhari ve Müslim'in Ebu Said el-Hudri (r.a.)'tan rivayet ettiklerine göre Allah Rasulü (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz cennette Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır ki onlardan her iki derece arasındaki fark gökle yer arasındaki mesafe gibidir."

[2211] İbn Mes'u8 (r.a.)'tan yapılan rivayete göre Hz. Peygamber (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "Kim Allah yolunda bir oku eriştirirse (kafire isabet ettirirse), ona (cennette) bir derece vardır" buyurdu. Bir adam, "Ya Rasulallah! Derece nedir?" diye sordu. Rasul-i Ekrem (Sallallahu aleyhi ve Sellem), "O annenin eşiği(ndeki basamak) değildir. İki derece arasında yüz yıl vardır" buyurdu.

Devam etmek için aşağıdaki linki kullan

97. Kendilerine yazık eden kimselere melekler, canlarını alırken, "Ne işte idiniz!" dediler. Bunlar, "Biz yeryüzünde çaresizdik" diye cevap verdiler. Melekler de, ''Allah'ın yeri geniş değil miydi? Hicret etseydiniz ya!" dediler. İşte onların barınakları cehennemdir; orası ne kötü bir gidiş yeridir.

98. Erkekler, kadınlar ve çocuklardan (gerçekten) aciz olup hiçbir çareye gücü yetmeyenler, hiçbir yol bulamayanlar müstesnadır.

99. İşte bunları umulur ki Allah affeder; Allah çok affedicidir, bağışlayıcıdır.

100. Allah yolunda hicret eden kimse yeryüzürıde gidecek birçok güzel yer ve bolluk (imkan) bulur. Kim Allah ve Rasulü uğrunda hicret ederek evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse artık onun mükafatı Allah'a düşer. Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir.