İbn Kesir Tefsir-i Kebir

Bakara Suresi 2.ayet

Bu Kitap:

2. O kitap (Kur'an); onda asla şüphe yoktur. O, müttakiler (sakınanlar ve arınmak isteyenler) için bir yol göstericidir.

Tefsiri:

İbn Cüreyc, İbn Abbas (r.a.)'dan şöyle nakleder: '''O kitab'ın manası 'bu kitap'tır." Mücahid, İkrime, Said b. Cübeyr, Süddi, Mukatil, Zeyd b. Eslem ve İbn Cüreyc de buradaki 'zalike: o'nun 'haza: bu' manasında olduğunu söylemişlerdir. Çünkü Araplar bu iki işaret zamirinden her birini diğerinin yerinde kullanırlar. Bu, Arapçada bilinen bir husustur. Nitekim Buhari de bunu Ebu Ubeyd'den nakletmiştir. Zemahşeri der ki: Zalike, hemen öncesindeki "Elif lam mim"e işarettir. Nitekim şu ve benzeri ayetlerde de işaret biraz önceye yapılmıştır: "(Musa dedi ki:)"O, ne yaşlı ne de körpe; ikisi arasında bir inektir." (Bakara, 68) "O (bu) Allah'ın hükmüdür, aranızdaki hükmü verir." (Mümtehine, 10) "İşte Rabbiniz Allah O'dur." (En'am, 102)

Kurtubi ve başkalarının naklettiklerine göre, bazı müfessirler "bu kitab"ı "Allah'ın (c.c) peygamberine indirmeyi vaad ettiği Kur'an" ile bazıları "Tevrat", bazıları ise "İncil" ile tefsir etmişlerdir. Buna benzer toplam on görüş nakletmişlerdir ve çoğu bunları zayıf bulmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

"..... : kitap." Yani Kur'an. Taberive başkalarının nakillerine göre bunu Tevrat ve İncil ile tefsir edenler gerçekten uzak ve faydasız söz söylemiş, bilgi sahibi olmadıkları konuda zorlama bir görüş ortaya atmışlardır.

Rayb. Rayb'dan kasıt, şüphedir. Süddi; Ebu Malik'ten, Ebu Salih kanalıyla İbn Abbas (r.a.)'dan, Mürre el-Hemedani kanalıyla İbn Mes'ud (r.a.)'dan ve başka sahabilerden; onların "....." cümlesini, "onda hiçbir şüphe yoktur" şeklinde tefsir ettiklerini rivayet etmiştir. Ebu Derda, İbn Abbas, Mücahid, Said b. Cübeyr, Ebu Malik, İbn Ömer'in azatlı kölesi Nafi', Ata, Ebu Aliye, Rebi' b. Enes, Mukatil, Süddi, Katade ve İsmail b. Ebi Halid de bu görüştedirler. İbn Ebi Hatim: Bu hususta hiçbir ihtilaf bilmiyorum, der.

Rayb bazen töhmet manasında kullanılır. Nitekim Cemil şöyle der:

Büseyne dedi ki: "Ey Cemil, beni töhmet altında bıraktın. " Dedim: "Ey Büseyne, ikimiz de töhmetçi kimseleriz. "

Rayb şu şiirde olduğu gibi ihtiyaç manasında da kullanılmıştır:

Tihame'den tüm ihtiyaçları karşıladık. Hayberden de ... Sonra ise kılıçları topladık.

Ayetin manası şöyledir: "Bu kitabın, yani Kur'an'ın Allah (c. c) katından indiği ne dair asla şüphe yoktur." Nitekim Allah (c.c) Secde suresinde şöyle buyurur: "Elif. Lam. Mim. Bu Kitab'ın, alemlerin Rabbi tarafından indirilmiş olduğunda asla şüphe yoktur. " (Secde, 1-2)

Bazılarına göre bu, haber cümlesi olup nehiy kastedilmiştir ve manası şöyledir: Onda asla şüphe etmeyin. Bazı kariler "......''den sonra durur, sonra "..... diye okurlar (o durumda mana: Onda müttakiler için hidayet vardır). Secde suresindeki ayetten dolayı "....." den sonra durmak daha iyidir. Hem de bu durumda hidayet Kur'an'ın sıfatı (manası: Kur'an hidayettir) yapılmış olur. Bu ise diğerindeki "Kur'an'da hidayet vardır." manasından daha kuvvetlidir.

Arapçada "......"in sıfat üzere merfu olduğu gibi hal üzere mansup olması da mümkündür.

Ayette Kur'an'ın sadece müttakilere hidayet kaynağı olduğu ifade edildi. Nitekim, Allah'ın (c.c) "De ki: o, inananlar için doğru yolu gösteren bir kılavuzdur ve şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve Kur'an onlara kapalıdır. (Sanki) onlara uzak bir yerden bağınlıyor (da Kur'an'da ne söylendiğini anlamıyorlar.)" (Fussilet, 44) "Biz, Kur'an'dan öyle bir şey indiriyoruz ki o, mü'minler için şifa ve rahmettir; zalimlerin ise yalnızca ziyanını artırır." (İsra, 82) buyruklarında ve daha pek çok ayette de Kur'an'dan yegane istifade edeceklerin mü'minler oldukları ifade edilir. Çünkü Kur'an-ı Kerim bizatihi hidayet kaynağıdır; fakat ona ancak müttakiler ve iyiler (ebrar) ulaşabilir. Nitekim Allah (c. c) başka bir ayette de: "Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerdekine bir şifa, mü'minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir." (Yunus, 57) buyurmuştur.

Süddi; Ebu Malik'ten, Ebu Salih kanalıyla İbn Abbas (r.a.)'dan, Mürre el-Hemedani kanalıyla İbn Mes'ud (r.a.)'dan ve başka sahabilerden rivayet ettiğine göre, onlar "müttakiler için bir hidayettir" cümlesini; "müttakiler için bir nurdur" şeklinde tefsir etmişlerdir. Şa'bi: Sapıklığa karşı rehberdir, diye tefsir etmiştir. Said b. Cübeyr de: Müttakilere her şeyi mükemmel şekilde açıklayan, demiştir. Bunların hepsi de doğrudur.

Müttakiler:

Süddi; Ebu Malik'ten, Ebu Salih kanalıyla İbn Abbas (r.a.)'dan, Mürre el-Hemedani kanalıyla İbn Mes'ud (r.a.)'dan ve bazı sahabilerden, "Müttakiler için hidayettir" hakkında; onlar mü'minlerdir, dediklerini nakleder.

Dahhak, İbn Abbas (r.a.)'dan şöyle nakletmiştir: Yani müttakiler, Allah'a ortak koşmaktan sakınan ve itaat üzere yaşayan kimselerdir. Said b. Cübeyr, İbn Abbas (r.a.)'dan şöyle nakletmiştir: Müttakiler; bildikleri hidayet hasletlerini terk edip Allah'ın cezasına maruz kalmaktan çekinen, getirdiklerine imanda rahmetini uman kimselerdir. Hasan-ı BasrI’den şöyle nakledilmiştir: Müttakiler Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylerden sakın ıp farz kıldıklarını yerine getirenlerdir. Ebu Bekir b. Ayyaş der ki: A'meş bana müttakinin ne demek olduğunu sordu, söyledim. Bana: Onu bir de Kelbi'ye sor, dedi. Sorduğumda şöyle cevap verdi: Onlar büyük günahlardan sakınan kimselerdir, dedi. A'meş'in yönünden gidip cevabını söyledim. İtiraz etmedi ve "Bize görünen anlamı da öyle" dedi. Katade der ki: Müttakiler; Yüce Allah'ın (bu ayetin ardından) "O kimseler ki gayba inanırlar, namaz kılarlar ... " buyruğuyla nitelediği kimselerdir. Taberi, ayetin bu manaların tümünü kapsadığını tercih etmiştir ki doğrusu da odur.

[365] Tirmizi ile İbn Mace, Atiyye es-Sa'di'den şöyle rivayet etmiştir:

Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdu: "Kul, sakıncalı olana bulaşma korkusuyla sakıncalı olmayanı da bırakmadıkça müttakiler derecesine ulaşamaz. " Tirmizi sonra: Hasen, garib hadistir, demiştir.

[366] İbn Ebi Hatim, Meymun b. Hazim'den şöyle nakleder: Ebu Vail'in yanında oturuyordum. Yanımıza Muaz'ın arkadaşlarından Ebu Afif adında biri girdi. Şakik b. Seleme ona: Ey Ebu Am, Bize Muaz b. Cebel'den bir şeyler anlatmaz mısın? dedi. Ebu Afif şöyle cevap verdi: Pekala, anlatayım. Onu şöyle söylerken işittim: İnsanlar kıyamet gününde bir yerde tutulacaklar. Bir münadi: Müttakiler nerede? diye seslenecek. Bunun üzerine onlar Rahman'ın himayesinde bir araya toplanacaklar ve Allah (c.c) onlardan gizlenmeyecek ve perdelenmeyecek. Ben: Müttakiler kimlerdir? dedim, "Şirkten ve putlara tapmaktan sakınan, ibadetlerini yalnızca Allah'a yapan, böylece geçip cennete giden kimselerdir." dedi.

Hidayet:

Bazen hidayet'le 'kaibe yerleşen iman' kastedilir. Bunu kulların kalbinde ancak Allah (c.c) oluşturur, O (c.c) koyar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur:

"Sen dilediğine hidayet edemezsin. " (Kasas, 56) "Onları hidayete erdirmek senin üzerinde bir vazife değildir." (Bakara, 272) "Allah her kime hidayet ederse onu saptıracak yoktur." (A'raf, 186) "Allah kime hidayet ederse, işte o, hakka ulaşmıştır, kimi de hidayetten mahrum ederse artık onu doğruya yöneltecek bir dost bulamazsın." (Kehf, 17)

Hidayet bazen de "hakikati beyan etmek, açıklamak, göstermek ve ona yönlendirmek" manalarına gelir. Şu ayet-i kerimelerde olduğu gibi: "Sen gerçekten dosdoğru yola hidayet etmektesin (göstermektesin)." (Şura, 52) "Sen yalnızca uyarıcısın. Her bir kavmin hidayetçisi vardır." (Ra'd, 7) "Semud'a gelince onlara doğru yolu gösterdik, ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler." (Fussilet, 17) İki yoldan kasıt, hayır ile şerdir diyenlerin -ki tercihe en şayanı odur- görüşüne göre şu ayet-i kerime de böyledir: "Biz onu iki yola hidayet ettik (gösterdik)." (Beled, 10) Doğrusunu en iyi Allah bilir.

Takva esasen "istenmeyen ve korkulan şeyden sakınmak ve korunmaya çalışmak" manasını ifade eder. Çünkü korunma manasını ifade eden "....." kökünden gelmektedir.

Nabiğa şöyle der:

İstemeden başörtüsü yere düştü.

Onu aldı ve eliyle bize karşı kendini korudu.

Başka bir şair de şöyle der:

Ötesinde Güneş bulunan bir örtü attı ve kendisini korudu. En güzel iki eklemle; el ve bilek ile.

Denilir ki: Ömer b. Hattab (r.a.) Übeyy b. Ka'b'a takvayı sordu. Übeyy: Hiç dikenli yolda yürüdün mü? diye sordu. Ömer (r.a.): "Evet" dedi. Übeyy: Ne yaptın? dedi. Ömer (r.a.): Paçaları sıvadım ve zarar görmemek (ayağıma batmaması) için büyük bir itinayla yürüdüm, dedi. Übeyy b. Ka'b: İşte takva odur, dedi.

İbnu'l-Mu'tezz bu manayı alarak şu şiirini söylemiştir:

Küçüğü ve büyüğüyle tüm günahları bırak; budur takva,

Dikenli yerde, dikkatle yürüyen kimse gibi yap!

Sakın küçük günahları küçümseme,

Dağlar çakıl taşlarından oluşur,

Ebu Derda da bir gün şöyle dedi:

Kişi arzu ettiklerinin verilmesini ister. Allah (c.c) ise dilediğini verir.

Kul: Menfaatim, malım.., der.

Oysa Allah'tan sakınmak en faydalısıdır.

[367] Sünen-i İbn Mace'de, Ebu Ümame'den şöyle rivayet edilmiştir:

Rasulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdu: "Kişi Allah'tan sakınmak (takva)dan sonra saliha eşten daha faydalı bir nimete sahip olmamıştır, Öyle ki ona baktığında sevinç ve sürur verir, emrettiğinde itaat eder, üzerine yemin ettiğinde yeminini bozdurmaz, ondan ayrılıp bir yerlere gittiğinde kendini ve kocasının malını korumak suretiyle kocasına (şeref ve malına) sahip çıkar, "

Devam etmek için aşağıdaki linki kullan

3. Onlar gayba inanırlar, namaz kılarlar, kendilerine verdiğimiz mallardan Allah yolunda harcarlar.